Μια απλή ανάρτηση στο Facebook, στην άλλη άκρη του κόσμου, ήταν αρκετή για να φέρει ξανά στην επιφάνεια μια σχεδόν κινηματογραφική ιστορία που ενώνει τους Μαορί της Νέας Ζηλανδίας με την Κρήτη και, κυρίως, με τα Χανιά.
Πίσω από τις οικογένειες που σήμερα έχουν ταυτόχρονα ελληνικές και μαορί ρίζες κρύβεται μια ιστορία που αρχίζει το 1941, στη Μάχη της Κρήτης. Και ένα από τα πιο συγκλονιστικά κεφάλαιά της γράφτηκε στη μικρή Σκλαβοπούλα Σελίνου.
Ο Μαορί στρατιώτης που έμεινε πίσω στην Κρήτη
Ο Edward David «Ned» Nathan, γεννημένος το 1919, υπηρετούσε στο περίφημο 28ο Τάγμα Μαορί της Νέας Ζηλανδίας. Πολέμησε στη Μάχη της Κρήτης και τραυματίστηκε.
Το επίσημο αρχείο της Εθνικής Βιβλιοθήκης της Νέας Ζηλανδίας διασώζει τη μαρτυρία του: τη μάχη στο Μάλεμε, τον τραυματισμό του, την περίοδο κατά την οποία κρυβόταν από τους Γερμανούς με τη βοήθεια των ντόπιων, τη σύνδεσή του με την ελληνική Αντίσταση και τελικά τη σύλληψή του το 1942.
Η διαδρομή του τον έφερε στη Σκλαβοπούλα. Εκεί, βαριά τραυματισμένο και εξαντλημένο, τον περιέθαλψε ο γιατρός Ευάγγελος Παπαντωνάκης. Στη φροντίδα του συμμετείχε η νεαρή δασκάλα Κατίνα Τοράκη, κόρη του ιερέα του χωριού, παπα-Αλέξανδρου Τοράκη.
Και μέσα στον πόλεμο γεννήθηκε ένας έρωτας.
Ο Nathan συνελήφθη αργότερα από τους Γερμανούς, φυλακίστηκε στην Αγιά Χανίων και κατέληξε σε στρατόπεδο αιχμαλώτων στη Γερμανία. Παρά την απόσταση, όμως, η επαφή του με την Κατίνα δεν χάθηκε. Μετά τον επαναπατρισμό του στην Αγγλία, επέστρεψε στην Κρήτη.
Η Εθνική Βιβλιοθήκη της Νέας Ζηλανδίας καταγράφει ότι το 1945 επέστρεψε για να παντρευτεί την Katerina Torakis. Ο γάμος έγινε στη Σκλαβοπούλα τον Οκτώβριο εκείνης της χρονιάς και ακολούθησε το μεγάλο ταξίδι προς τη Νέα Ζηλανδία.
Ο γιος τους ένωσε την τέχνη των Μαορί με την Κρήτη
Από την οικογένεια αυτή γεννήθηκε το 1948 ο Manos Nathan, ο οποίος έμελλε να εξελιχθεί σε σημαντική μορφή της σύγχρονης τέχνης των Μαορί.
Και εδώ βρίσκεται μια λεπτομέρεια με ιδιαίτερη σημασία: ο Manos Nathan δεν έκρυψε ποτέ την κρητική πλευρά της ταυτότητάς του.
Επίσημο βιογραφικό του αναφέρει ότι ήταν Μαορί και κρητικής καταγωγής, γιος του Ned Nathan και της Katina Nathan, το γένος Toraki. Στην τέχνη του αντλούσε στοιχεία τόσο από τις παραδόσεις και την κοσμολογία των Μαορί όσο και από την κρητική παράδοση. Έργα του εντάχθηκαν σε σημαντικές συλλογές διεθνώς, ενώ υπήρξε από τους πρωτεργάτες της σύγχρονης κεραμικής τέχνης των Μαορί.
Χρόνια αργότερα επέστρεψε στην πατρίδα της μητέρας του.
Τον Μάιο του 2006, στην 65η επέτειο της Μάχης της Κρήτης, στη Σκλαβοπούλα αποκαλύφθηκε αναμνηστική πλάκα αφιερωμένη στους κατοίκους που έθεσαν τη ζωή τους σε κίνδυνο για να κρύψουν και να προστατεύσουν Νεοζηλανδούς, Αυστραλούς και Βρετανούς στρατιώτες κατά τη γερμανική κατοχή.
Οι 267 γυναίκες και το μεγάλο μεταναστευτικό ταξίδι
Η ιστορία όμως δεν σταματά στον Ned και την Κατίνα.
Δύο δεκαετίες αργότερα, ένας πολύ μεγαλύτερος δεσμός επρόκειτο να δημιουργηθεί ανάμεσα στην Κρήτη και τη Νέα Ζηλανδία.
Το ερευνητικό πρόγραμμα Connecting Homelands, που συγκέντρωσε προφορικές μαρτυρίες των γυναικών εκείνης της γενιάς, καταγράφει ένα οργανωμένο πρόγραμμα μετανάστευσης νεαρών Ελληνίδων προς τη Νέα Ζηλανδία στις αρχές της δεκαετίας του 1960.
Πρόκειται για 267 γυναίκες, πολλές από τις οποίες προέρχονταν από την Κρήτη και ιδιαίτερα από την περιοχή των Χανίων.
Έφευγαν από ένα νησί που ακόμη κουβαλούσε τις πληγές του πολέμου και της φτώχειας, αναζητώντας εργασία και μια διαφορετική ζωή χιλιάδες χιλιόμετρα μακριά.
Το πρόγραμμα προφορικής ιστορίας περιγράφει γυναίκες που ταξίδεψαν για να εργαστούν σε οικιακές υπηρεσίες, ξενοδοχεία και νοσοκομεία. Πολλές σχεδίαζαν να παραμείνουν λίγα χρόνια και να επιστρέψουν. Τελικά παντρεύτηκαν, δημιούργησαν οικογένειες και αποτέλεσαν μέρος της ελληνικής και κρητικής κοινότητας της Νέας Ζηλανδίας.
Ένα «ευχαριστώ» προς την Κρήτη
Εκεί βρίσκεται ίσως η πιο δυνατή πτυχή της ιστορίας.
Σύμφωνα με το Connecting Homelands, η μετανάστευση αυτής της ιδιαίτερης ομάδας γυναικών συνδεόταν άμεσα με τη Μάχη της Κρήτης.
Νεοζηλανδοί στρατιώτες που είχαν πολεμήσει στο νησί και είχαν βοηθηθεί από Κρητικούς μετά την κατάρρευση του συμμαχικού μετώπου υποστήριξαν την προσπάθεια για ένα πρόγραμμα εργασίας, ως ανταπόδοση για όσα είχαν κάνει οι κάτοικοι της Κρήτης γι’ αυτούς στα χρόνια της Κατοχής.
Η ίδια η ερευνητική ομάδα το διατυπώνει ξεκάθαρα: η άφιξη αυτών των γυναικών στη Νέα Ζηλανδία προέκυψε από την παρέμβαση στρατιωτών που είχαν πολεμήσει στην Κρήτη και είχαν δεχθεί βοήθεια από τους κατοίκους της.
Έτσι, είκοσι χρόνια μετά τη μάχη, η βοήθεια που πρόσφεραν απλοί Κρητικοί σε κυνηγημένους στρατιώτες επέστρεφε με έναν εντελώς διαφορετικό τρόπο.
Από την Κάντανο και τον Κακόπετρο στην άλλη άκρη του κόσμου
Το αρχείο του προγράμματος περιλαμβάνει ιστορίες γυναικών από χωριά των Χανίων.
Οι ερευνητές ταξίδεψαν μάλιστα στην Κρήτη το 2011 και κατέγραψαν εικόνες και μαρτυρίες από τον Κακόπετρο, την Αγία Ειρήνη, τη Δρυ Σελίνου, την Κάντανο και τα Χανιά, αναζητώντας τα ίχνη των γυναικών που είχαν φύγει μισό αιώνα νωρίτερα.
Στον Κακόπετρο άκουσαν ιστορίες για τις συνέπειες της Κατοχής. Στη Δρυ Σελίνου βρήκαν ένα χωριό με πολλά εγκαταλελειμμένα σπίτια. Στην Κάντανο επέστρεψαν στις μνήμες της καταστροφής από τους Ναζί και στις αφηγήσεις για Νεοζηλανδούς στρατιώτες που κρύφτηκαν στην περιοχή με τη βοήθεια κατοίκων.
Το ίδιο αρχείο σημειώνει ότι οι περισσότερες συμμετέχουσες στο συγκεκριμένο ερευνητικό πρόγραμμα προέρχονταν από τα Χανιά.
Μια ιστορία που συνεχίζεται
Ο Ned Nathan πέθανε το 1987. Η Κατίνα το 1996. Ο γιος τους Manos έφυγε από τη ζωή το 2015, έχοντας αφήσει σημαντική καλλιτεχνική κληρονομιά στη Νέα Ζηλανδία.
Όμως η ιστορία που άρχισε μέσα στη φωτιά της Μάχης της Κρήτης συνεχίζεται στις επόμενες γενιές.
Και σήμερα, οκτώ και πλέον δεκαετίες μετά το 1941, υπάρχουν στην άλλη άκρη του πλανήτη οικογένειες στις οποίες συναντώνται δύο φαινομενικά τόσο μακρινοί κόσμοι: η Κρήτη και οι Μαορί της Aotearoa – Νέας Ζηλανδίας.
Και όλα ξεκίνησαν όταν ένας βαριά τραυματισμένος Μαορί στρατιώτης βρήκε καταφύγιο σε ένα μικρό χωριό του Σελίνου — και μια νεαρή Κρητικιά δασκάλα αποφάσισε να τον φροντίσει.
(κεντρική φωτογραφία από Te Ara – Encyclopedia of New Zealand)