του Γεωργίου Μαγκλή
Μέλος του ΔΣ του Συλλόγου Κρητών Βελγίου
Η ιστορία της ελληνικής παλιγγενεσίας και του μακροχρόνιου αγώνα για την αποτίναξη του οθωμανικού ζυγού είναι γεμάτη από μορφές ηρωικές, που σφράγισαν με το αίμα τους το όραμα της ελευθερίας. Ελάχιστες όμως προσωπικότητες διαθέτουν το τραγικό μεγαλείο και το φρικιαστικό τέλος του Ιωάννη Βλάχου, του άνδρα που πέρασε στην αθανασία ως Δασκαλογιάννης, και του Αθανασίου Μασσαβέτα, που έμεινε στην ιστορία ως Αθανάσιος Διάκος.
Οι δύο αυτοί άνδρες, αν και έδρασαν σε διαφορετικές περιόδους και γεωγραφικές περιοχές, μοιράζονταν μια κοινή, συγκλονιστική μοίρα. Ξεκίνησαν τη διαδρομή τους ως άνθρωποι των γραμμάτων και της πνευματικής καλλιέργειας, εξελίχθηκαν σε κορυφαίους επαναστατικούς ηγέτες και, τελικά, υπέστησαν έναν μαρτυρικό θάνατο που συγκλόνισε ολόκληρο τον Ελληνισμό.
Ένας κοσμοπολίτης στα άγρια βουνά των Σφακίων
Ο Ιωάννης Βλάχος γεννήθηκε στην Ανώπολη Σφακίων γύρω στο 1725, σε μια περίοδο που η Κρήτη στέναζε κάτω από την οθωμανική καταπίεση. Προερχόμενος από εύπορη οικογένεια καραβοκύρηδων, είχε τη σπάνια για την εποχή ευκαιρία να σπουδάσει στην Ιταλία. Εκεί ήρθε σε επαφή με τις ευρωπαϊκές ιδέες, έμαθε ξένες γλώσσες και απέκτησε μια βαθιά καλλιέργεια. Επιστρέφοντας στην πατρίδα του, ανέλαβε τις οικογενειακές επιχειρήσεις και εξελίχθηκε σε έναν μεγαλοευγενή εμποροπλοίαρχο, του οποίου τα τέσσερα μεγάλα τρικάταρτα καράβια όργωναν τη Μεσόγειο και τη Μαύρη Θάλασσα.
Η πνευματική του ανωτερότητα ήταν τέτοια που οι συντοπίτες του τον αποκαλούσαν σεβαστικά «Δάσκαλο». Σε μια εποχή γενικού αναλφαβητισμού, ο Ιωάννης Βλάχος γνώριζε καλά ανάγνωση και γραφή, κατείχε τον τίτλο του Αναγνώστη και μάθαινε εθελοντικά γράμματα στα παιδιά της περιοχής. Παράλληλα, λόγω της μόρφωσής του, εκτελούσε χρέη πολιτικού εκπροσώπου και γραμματέα της αυτόνομης επαρχίας Σφακίων. Ήταν ένας άνθρωπος που ξεχώριζε, φέρνοντας τον αέρα του ευρωπαϊκού κοσμοπολιτισμού στα άγρια κρητικά βουνά.
Ο ιδεαλιστής επαναστάτης της Ρούμελης
Λίγες δεκαετίες αργότερα, το 1788, στην επαρχία Παρνασσίδος της Στερεάς Ελλάδας, γεννήθηκε ο Αθανάσιος Μασσαβέτας (ή Γραμματικός). Από μικρή ηλικία ξεχώρισε για τη φιλομάθεια, τη σεμνότητα και την απαράμιλλη εξωτερική του εμφάνιση. Λόγω των ικανοτήτων του στα γράμματα, πέρασε ένα μέρος της νεότητάς του στη Μονή Αγίου Ιωάννου Προδρόμου στην Αρτοτίνα, όπου και χειροτονήθηκε διάκος, γεγονός από το οποίο έλαβε το προσωνύμιο «Διάκος», με το οποίο υπέγραφε σε όλη του τη ζωή.
Ωστόσο, η μοίρα του άλλαξε όταν ενεπλάκη σε ένα ένοπλο επεισόδιο με Οθωμανούς αξιωματούχους. Ο Διάκος αναγκάστηκε να εγκαταλείψει τη Μονή, κατέφυγε στα βουνά και εντάχθηκε στα σώματα των Κλεφτών. Η στρατιωτική του ευφυΐα και η λεβεντιά του τον ανέδειξαν γρήγορα, με αποτέλεσμα να υπηρετήσει αργότερα στη σωματική φρουρά του Αλή Πασά στα Ιωάννινα, αναπτύσσοντας στενή σχέση με άλλους μεγάλους καπεταναίους της εποχής, όπως ο Οδυσσέας Ανδρούτσο.
Το μεγάλο ρίσκο και η έκρηξη των επαναστάσεων
Και οι δύο άνδρες συνέδεσαν το όνομά τους με τις μεγάλες εξεγέρσεις του Γένους, θέτοντας τα πάντα στην υπηρεσία του κοινού σκοπού:
- Ο Δασκαλογιάννης πίστεψε στις υποσχέσεις της Ρωσίας κατά τη διάρκεια του Ρωσοτουρκικού πολέμου και χρηματοδότησε εξ ολοκλήρου την Επανάσταση των Σφακίων το 1770, αγοράζοντας όπλα και πολεμοφόδια για τους 1.300 άνδρες του.
- Ο Αθανάσιος Διάκος, έχοντας μυηθεί στη Φιλική Εταιρεία το 1818, ανέλαβε αρματολός στη Λιβαδειά και πρωτοστάτησε στην κήρυξη της Μεγάλης Επανάστασης στην Ανατολική Στερεά Ελλάδα τον Μάρτιο του 1821, απελευθερώνοντας διαδοχικά τη Λιβαδειά, τη Θήβα και την Αταλάντη.
Δύο άνισες μάχες: Λευκά Όρη και Αλαμάνα
Η στρατιωτική μοίρα των δύο ηρώων υπήρξε παρόμοια, καθώς βρέθηκαν αντιμέτωποι με συντριπτικές οθωμανικές δυνάμεις, εγκαταλελειμμένοι από εξωτερική βοήθεια.
Ο Δασκαλογιάννης, αντιμετώπισε στα Λευκά Όρη μια στρατιά 20.000 Οθωμανοράς. Βλέποντας τα χωριά του να καίγονται, πήρε τη δραματική απόφαση να παραδοθεί στο Φραγκοκάστελλο το φθινόπωρο του 1770, με την ψευδή υπόσχεση των Τούρκων για αμνηστία, προκειμένου να σώσει τον άμαχο πληθυσμό από την ολοκληρωτική σφαγή.
Ο Αθανάσιος Διάκος, τον Απρίλιο του 1821, βρέθηκε επικεφαλής μιας μικρής δύναμης στη γέφυρα της Αλαμάνας, προσπαθώντας να σταματήσει την κάθοδο της πανίσχυρης στρατιάς του Ομέρ Βρυώνη προς την Πελοπόννησο. Παρά τις εκκλήσεις των συντρόφων του να υποχωρήσει όταν η μάχη χάθηκε, ο Διάκος επέλεξε να μείνει και να πολεμήσει σαν άλλος Λεωνίδας. Μετά από μια απεγνωσμένη μάχη σώμα με σώμα, τραυματισμένος και με σπασμένο το σπαθί του, συνελήφθη από τους Οθωμανούς.
Το Μαρτύριο και η Αθανασία
Το τέλος και των δύο ηρώων γράφτηκε με φρικτό και παραδειγματικό τρόπο, αφού αρνήθηκαν οποιονδήποτε συμβιβασμό με τον κατακτητή.
Ο πασάς του Ηρακλείου αθέτησε τις υποσχέσεις του και στις 17 Ιουνίου 1771, στην κεντρική πλατεία της πόλης, ο Δασκαλογιάννης υποβλήθηκε στο φρικιαστικό μαρτύριο του ζωντανού γδαρσίματος. Υπέμεινε τον θάνατο με παροιμιώδη, απόλυτη σιωπή, κλείνοντας απλώς τα μάτια του και αρνούμενος να λυγίσει μπροστά στους δήμιους. Ο κρητικός λαός διέσωσε τη στιγμή αυτή στο γνωστό έπος:
«Τον Δάσκαλο εγδάρανε, μα κείνος δεν εβόγγα,
μόνο τα μάτια του ’κλεινε και το σταυρό του εμπόδα.»
Λίγες δεκαετίες μετά, ο Ομέρ Βρυώνης, αναγνωρίζοντας την αξία του Διάκου, του πρότεινε να αλλαξοπιστήσει και να αναλάβει ανώτατο αξίωμα στον οθωμανικό στρατό, λαμβάνοντας την κατηγορηματική απάντηση: «Εγώ Γραικός γεννήθηκα, Γραικός θε να πεθάνω!». Στις 24 Απριλίου 1821, στη Λαμία, οδηγήθηκε στο μαρτύριο του ανασκολοπισμού.
Σύμφωνα με τη λαϊκή παράδοση, την ώρα που οι δήμιοί του τον μετέφεραν στον τόπο της εκτέλεσης, ο Διάκος αντίκρισε την ανοιξιάτικη φύση της Φθιώτιδας και, αψηφώντας τον επερχόμενο φρικτό θάνατο, αντιμετώπισε το τέλος με μια μοναδική ποιητική αξιοπρέπεια, τραγουδώντας το περίφημο δίστιχο:
«Για ιδές καιρό που διάλεξε ο Χάρος να με πάρει,
τώρα που ανθίζουν τα κλαδιά και βγάζει η γη χορτάρι.»
Από τη Θυσία στην Εθνική Δικαίωση
Οι θυσίες των δύο αγωνιστών δεν πήγαν χαμένες, αλλά αποτέλεσαν τους κρίκους μιας μεγάλης αλυσίδας που οδήγησε στην ελευθερία. Η καταστροφή των Σφακίων το 1770 δίδαξε στους Έλληνες ότι η ελευθερία απαιτεί στήριξη στις δικές τους δυνάμεις. Αυτό το μάθημα μετουσιώθηκε σε πράξη το 1821, όπου η θυσία του Διάκου στην Αλαμάνα, αν και στρατιωτική ήττα, λειτούργησε ως τεράστια ηθική νίκη που χάλυψε το πείσμα των επαναστατών.
Το νήμα των αγώνων συνεχίστηκε στην Κρήτη με τη Μεγάλη Επανάσταση του 1866 και το συγκλονιστικό Ολοκαύτωμα της Ιεράς Μονής Αρκαδίου, για να ολοκληρωθεί πανηγυρικά με την επίσημη Ένωση της Κρήτης με την Ελλάδα την 1η Δεκεμβρίου 1913.
Σήμερα, ο Δασκαλογιάννης και ο Αθανάσιος Διάκος στέκονται στο Πάνθεον των Εθνομαρτύρων. Τα ονόματά τους, χαραγμένα στη συλλογική μνήμη, θυμίζουν ότι ο δρόμος για την ελευθερία του τόπου που ονομάζεται Ελλάδα ποτίστηκε με το αίμα ανθρώπων που άφησαν τη σιγουριά της προσωπικής τους ζωής και της πνευματικής τους πορείας για να γίνουν οι ίδιοι θυσία στον βωμό της πατρίδας. Κοντολογίς οφείλουμε τις σημερινές μας ανέσεις σ΄ εκείνους που απαρνήθηκαν το μικρό τους εγώ για το ΕΜΕΙΣ, ας παραδειγματιστούμε και να πράττουμε αναλόγως στην ζωή μας. Ίσως ο κόσμος να γίνει καλύτερος.
